Na Trgu oslobođenja u Zaječaru danas su završeni radovi na postavljanju nove, arteske česme.
Česma teška 9 tona, istih je dimenzija kao i stara, ali je za razliku od dosadašnje koja je bila od poroznog peščara, izrađena od monolitnog belog mermera i svojevrsna je replika česme iz 1865. godine. Nakon što budu isklesane godine koje su bile i na staroj česmi, ona će biti priključena na očišćen i revitalizovan arteski bunar.
Prema rečima gradonačelnika Zaječara Boška Ničića, postavljanjem nove česme će se uštedeti oko 60 hiljada kubnih metara vode na godišnjem nivou. Izvođači radova, iz bunara arteske vode, koji se nalazio ispod nedavno uklonjene česme, izvadili su gvozdeni deo koji je više od dve decenije ometao protok arteske vode. Zbog toga je česma bila priključena na vodu iz vodovoda. Sada je taj problem konačno rešen, pa će Zaječarci ubuduće, na gradskom trgu, piti artesku vodu.
Vrednost radova je oko pet miliona dinara, investitori su Grad Zaječar i Zaječarska pivara, a nosilac projekta i pokretač ideje rekonstrukcije arteske česme na Trgu oslobođenja je Udruženje „Za česme”.
Podsetimo, ova česma prvi put je izgrađena u 19. veku i više puta je premeštana.
Od 1927/28. do 1960. godine nalazila se ispred današnjeg Opštinskog suda, kada je na njenom mestu postavljena fontana „Majka i dete”, a česma je uklonjena. Sačuvana je do danas i sklonjena na privatnu parcelu u Crnorečkoj ulici.
Krajem 19. veka voda je do centra Zaječara (tada Velike pijace, a danas Trga oslobođenja) i do ove česme dovođena sa Kraljevice. Početkom 20. veka za ovu česmu je iskopan i prvi arterški bunar u Zaječaru.
1994. godine napravljena je kopija stare česme i postavljena je u centar Zaječara („česma na Skveru“). Na česmi su uklesane godine – 1833. Kada je Timočka Krajina pripojena Srbiji, 1876. godina Prvog srpsko-turskog rata, 1878. kada je proglašena nezavisnost Kneževine Srbije, 1885. godina srpsko-bugarskog rata i 1994. kada je podignuta nova česma.
Nakon postavljanja bunarske konstrukcije do 274 metra konstatovan je subarteski nivo na 0.50 metra od nivoa terena, te je postavljena pumpa koja je ubrzo prestala sa radom. Po prestanku rada pumpe, česma je priključena na gradski vodovod.
Voda je hidrokarbonatno natrijumskog tipa. Nakon izvršene hemijske analize po završenom bušenju bila je ispravna prema svim parametrima.
