Srpska pravoslavna crkva danas obeležava praznik Svetog cara Konstantina i carice Jelene, svetitelja koji su svojim delovanjem ostavili neizbrisiv trag u istoriji hrišćanstva. Praznik se slavi kao krsna slava mnogih porodica, u pojedinim krajevima i kao zavetna slava, dok je u Nišu, rodnom gradu cara Konstantina, gradska slava.
U narodu su za ovaj dan vezani brojni običaji koji se i danas poštuju. Prema verovanju, praznik bi trebalo provesti u molitvi, prisustvovanju liturgiji i paljenju sveća za sve mučenike koji su svoje živote položili za odbranu hrišćanske vere. Narodno predanje kaže i da se na ovaj dan treba umiti osvećenom crkvenom vodicom, jer se veruje da donosi zdravlje, duhovno očišćenje i zaštitu od bolesti.
Car Konstantin Veliki rođen je u Naisusu, današnjem Nišu, 272. ili 274. godine, kao sin cara Konstancija Flora i carice Jelene. Posle očeve smrti 306. godine, vojska ga je proglasila za savladara severozapadnog dela Rimskog carstva.
Tokom vladavine vodio je tri velike borbe – protiv rimskog tiranina Maksencija, protiv Skita na Dunavu i protiv Vizantinaca. Prema hrišćanskom predanju, uoči bitke sa Maksencijem na nebu mu se ukazao blistavi krst sa natpisom: „Ovim pobeđuj”. Nadahnut tim znamenjem, naredio je da se izradi krst koji će vojska nositi ispred sebe. Usledila je pobeda nad brojnijim neprijateljem, a Maksencije je stradao u reci Tibar.
Najznačajniji događaj njegove vladavine bilo je donošenje Milanskog edikta 313. godine, kojim je hrišćanima prvi put omogućena sloboda ispovedanja vere i okončani su dotadašnji progoni. Ova odluka smatra se jednom od prekretnica u istoriji hrišćanstva i sveta.
Posle pobede nad Vizantincima, Konstantin je na Bosforu osnovao novu prestonicu Konstantinopolj, današnji Istanbul. Podizao je i brojne hrišćanske hramove u Jerusalimu, Rimu, Triru i drugim gradovima carstva.
Prema predanju, car se kasnije teško razboleo. Odbio je savete da se leči žrtvovanjem dece, nakon čega su mu se javili apostoli Petar i Pavle i uputili ga episkopu Silvestru. Posle pouke u hrišćanskoj veri i krštenja, ozdravio je i još snažnije podržao širenje hrišćanstva.
Kada je Crkvu zahvatio spor izazvan Arijevim učenjem, car Konstantin je 325. godine u Nikeji sazvao Prvi vaseljenski sabor, na kojem je osuđena jeres i utvrđeni temelji pravoslavnog učenja.
Njegova majka, Sveta carica Jelena, ostala je upamćena kao velika zaštitnica hrišćanstva. Tokom hodočašća u Jerusalim pronašla je Časni krst Gospodnji, a na Golgoti je podigla Crkvu Vaskrsenja i mnoge druge svetinje širom Svete zemlje.
Carica Jelena upokojila se 330. godine, dok je car Konstantin preminuo devet godina kasnije. Sahranjen je u Crkvi Svetih Apostola u Carigradu. Zbog velikih zasluga za širenje i utvrđivanje hrišćanstva, Crkva ih je kanonizovala, a Konstantin je u pravoslavlju ostao upamćen kao „ravnoapostolni car“.
Kult Svetog cara Konstantina i carice Jelene posebno je negovan kod Grka i Rumuna, dok se u srpskom narodu ovaj praznik vekovima obeležava sa posebnim poštovanjem, molitvom i negovanjem običaja koji podsećaju na značaj vere, dobročinstva i duhovne čistote.
