Srpska pravoslavna crkva i vernici danas, 27. januara, obeležavaju Savindan, praznik posvećen Svetom Savi, prvom srpskom arhiepiskopu, velikom prosvetitelju i utemeljivaču srpske crkve i zakonodavstva. Od polovine 19. veka Savindan se slavi i kao školska slava, a Sveti Sava se smatra zaštitnikom prosvetnih ustanova i brojnih zanata.
Sveti Sava jedna je od ključnih ličnosti srpske istorije. Smatra se začetnikom srpske srednjovekovne književnosti i duhovnosti, a njegov uticaj trajno je obeležio razvoj srpske države, crkve i kulture.
Rođen kao Rastko Nemanjić, oko 1175. godine, bio je najmlađi sin srpskog župana Stefana Nemanje i Ane, rodonačelnika dinastije Nemanjić. Njegovi biografi Domentijan i Teodosije zabeležili su da je još u ranoj mladosti pokazivao izuzetnu zrelost i snažnu sklonost ka duhovnom životu, knjizi i učenju.
U sedamnaestoj godini, pod uticajem razgovora sa ruskim monahom koji je boravio na dvoru Stefana Nemanje, Rastko je napustio dvor i otišao na Svetu Goru. Tamo se zamonašio u ruskom manastiru Sveti Pantelejmon, a potom prešao u manastir Vatoped, gde je više godina živeo strogim monaškim životom, kao primer podvižništva.
Smatra se da je upravo Sveti Sava presudno uticao da se Stefan Nemanja 1196. godine zamonaši i povuče sa prestola, koji je potom preuzeo njegov sin Stefan. Boraveći u Carigradu krajem 1197. godine, Sava je od vizantijskog cara Aleksija izdejstvovao dozvolu za obnovu zapustelog manastira Hilandara, čija je obnova započela početkom 1198. godine. Hilandar je ubrzo postao duhovno središte Srba na Svetoj Gori.
Nakon dinastičkih sukoba u Srbiji, kada je Vukan zbacio brata Stefana, a zatim i sam bio svrgnut, Sveti Sava je izmirio zavađenu braću nad grobom oca u Studenici.
Najznačajniji istorijski čin Svetog Save dogodio se 1219. godine u Nikeji, kada je od vizantijskog cara Teodora I Laskarisa i vaseljenskog patrijarha Manojla I Haritopula izdejstvovao autokefalnost Srpske crkve i uspostavljanje srpske arhiepiskopije.
Iza sebe je ostavio značajan pisani opus, među kojima se izdvajaju „Žitije Svetog Simeona”, „Karejski tipik”, „Hilandarski tipik”, „Studenički tipik” i „Zakonopravilo”, delo od presudnog značaja za razvoj srpskog prava.
Sveti Sava je umro u Trnovu 25. januara 1236. godine, na povratku sa hodočašća u Jerusalim, nakon diplomatske misije za bugarsku arhiepiskopiju. Vest o njegovoj smrti stigla je u Srbiju 27. januara, pa se na taj dan u Srpskoj pravoslavnoj crkvi služe liturgije. Njegove mošti prenete su 1237. godine u manastir Mileševu.
Zbog snažnog kulta u narodu, tokom Banatskog ustanka 1594. godine, veliki vezir Sinan-paša naredio je da se mošti Svetog Save iznesu iz Mileševe i spale u Beogradu, na Vračaru.
Sveti sava – školska slava
Prvi pisani trag o školskoj proslavi Savindana potiče iz 1734. godine, iz Sremskih Karlovaca. Kao školska slava ustanovljen je 2. januara 1840. godine, na predlog Atanasija Nikolića, rektora Liceja u Kragujevcu, odlukom Sovjeta Knjaževstva Srbskog. Savindan se svečano proslavljao sve do 1945. godine, kada je ukinut, da bi posle poluvekovne zabrane ponovo bio obnovljen 1990. godine.
Narodna verovanja i običaji
U narodu su sačuvana brojna verovanja i običaji vezani za Savindan. U pojedinim krajevima postilo se sedam dana uoči praznika, a sam dan se obeležavao svečano. Mnoge zanatlije uzimale su Svetog Savu za svog zaštitnika i slavile ga kao esnafsku slavu, dok su pastiri verovali da ih štiti od vukova i nesreće sa stokom.
Prema narodnim verovanjima, ako na Savindan zagrmi, očekuju se važni događaji. Takođe, veruje se da na ovaj dan ne treba terati stoku u šumu, niti koristiti oštrice i sečiva, kako bi vukovima „čeljusti ostale sklopljene“. Postoji i verovanje da žene na Savindan ne treba da boje ništa u crveno, kako bi se stoka sačuvala od napada vukova.
Prema legendi, gde god je Sveti Sava dotakao zemlju svojim štapom, pojavio se izvor lekovite vode. O tome svedoče brojni toponimi koji nose njegovo ime, kao što su Savina, Savinica, Savina voda, Savina greda, Savina stopa, Savin izvor, Savin potok, Savina strana, Savin kuk i Savino počivalo.
