Danas se obeležava Mali Božić, odnosno početak 2025. godine po julijanskom kalendaru. Srpska pravoslavna crkva tog dana proslavlja i dva velika praznika – Svetog Vasilija Velikog, koji se u brojnim domovima slavi kao krsna slava, kao i Obrezanje Gospodnje. Ovaj datum prate brojni narodni običaji i verovanja koja su se vekovima prenosila među vernicima.
Ovo je ujedno i prvi dan 2025. godine po julijanskom kalendaru, a u crkvenom kalendaru Srpske pravoslavne crkve obeležen je crvenim slovom i smatra se mrsnim danom.
Danas se obeležavaju još dva značajna praznika – Obrezanje Isusa Hrista i dan Svetog Vasilija Velikog.
Praznik Obrezanja Isusa Hrista, koji se slavi osmog dana po rođenju, ubraja se među najveće hrišćanske praznike. U narodnom, običajnom kalendaru, ovaj dan se naziva i Mali Božić, jer se u mnogim krajevima ponavljaju božićni rituali.
Svetog Vasilija Velikog, poznatog i kao Vasiljevdan, mnogi vernici Srpske pravoslavne crkve slave kao krsnu slavu. Kako se obeležava 1. januara po julijanskom kalendaru, po njemu je naziv dobila i julijanska Nova godina – Vasilica.
Sveti Vasilije Veliki, arhiepiskop kesarijski, rođen je u vreme cara Konstantina. U Atini je 15 godina izučavao filozofiju, retoriku i astronomiju, a među njegovim školskim drugovima bili su Grigorije Bogoslov i Julijan, kasnije poznat kao car otpadnik Julijan Apostata.
Kršten je u reci Jordan i gotovo deset godina bio je episkop Kesarije Kapadokijske. Kao veliki pobornik pravoslavlja, čovek moralne čistote i snažne verske revnosti, nazvan je Velikim, a u crkvenoj službi opisuje se kao „pčela crkve Hristove“, koja nosi med vernicima, a svojom žaokom bode jeretike.
Paljenje vatre na raskršćima
Srpska Nova godina, odnosno Mali Božić, imala je različit značaj u pojedinim porodicama i sredinama.
U mnogim krajevima sačuvao se običaj da se 14. januara ponove brojni božićni rituali – ponovo se unosi badnjak u kuću, dočekuje položajnik i iznosi ostatak česnice na trpezu.
Prema narodnim verovanjima, Srpsku Novu godinu valja dočekati budan, pa su devojke u novogodišnjem bdenju gatale da li će se te godine i za koga udati.
Takođe se veruje da na ovaj dan u kuću treba uneti neku novu stvar, kupljenu tog dana, kako bi dom i ukućani tokom cele godine imali napretka. Mnogi smatraju da na Vasiljevdan treba izbegavati svađe.
U pojedinim krajevima postoji verovanje da se danas treba čuvati da vas neko ne prevari, kao i da ne valja dremati, jer se, po narodnom predanju, u suprotnom tokom cele godine ostaje pospan i umoran.
Posle novogodišnjeg ručka postojao je običaj da se kosti od pečenja sakupe i odnesu na mravinjak, kako bi se, po verovanju, stoka množila kao mravi.
U Vojvodini je postojao, a u nekim mestima i danas opstao, običaj paljenja vatre na raskršćima, koja, pored čistilačkog dejstva, simbolično jača sunčevu svetlost i toplotu.
U Hercegovini je običaj da se na ovaj dan spaljuju ostaci badnjaka, dok se u pojedinim vojvođanskim mestima i dalje pale vatre na raskršćima.
Zašto je dobro uzeti kašiku meda
Prema narodnom verovanju, na današnji dan valja uzeti kašiku meda, što se dovodi u vezu sa životom i delom Svetog Vasilija Velikog.
Sveti Vasilije je rođen u vreme cara Konstantina, a još kao nekršten proveo je 15 godina u Atini, gde je izučavao filozofiju, retoriku i astronomiju. Kršten je u reci Jordan, zajedno sa svojim bivšim učiteljem Evulom.
Bio je episkop Kesarije Kapadokijske skoro deset godina, a zemaljski život okončao je u 50. godini. Ostao je upamćen kao veliki pobornik pravoslavlja, čovek izuzetne moralne čistote i revnosti, bogoslovski um i jedan od stubova svete crkve.
U crkvenoj službi naziva se „pčelom crkve Hristove“, koja nosi med vernicima, a svojom žaokom bode jeretike, zbog čega se veruje da na ovaj dan treba uzeti kašiku meda.
Vasiljevdan se kod Srba obeležava kao krsna slava, dok se kod Grka i Rusa slavi kao imendan.
Mešenje kolača vasilice
Kao što se za Božić mesi pogača česnica, za Mali Božić priprema se poseban obredni hleb – „vasilica“. U većini porodica pravi se slično kao česnica, od tankih kora, bez oraha, uz dodatak meda i masti.
U nekim domaćinstvima pripremalo se više vrsta vasilica, sa različitim voćem i povrćem. Mesila se od mekog, beskvasnog testa koje se presavijalo, uz dodatke poput suvog grožđa, bundeve ili oraha.
Pre pečenja, na testo se utiskivao pečat sa krstom. Vasilica se pravila ujutru i služila uz ručak. Sekla se, a nije se lomila kao česnica, i uzimala se bez posebnih pravila.
U pojedinim mestima u Srbiji mesile su se i krofne u koje se stavljao novčić, kao u božićnu česnicu, a onaj ko ga pronađe, po verovanju, imaće sreće narednih 12 meseci.
Na današnji dan pažljivo se posmatra i vreme. Ako 14. januara padne sneg ili bude oblačno, veruje se da sledi rodna godina, dok suvo vreme, po narodnom verovanju, najavljuje sušnu godinu.
